Phó Tổng Giám đốc UNESCO: Chuyến thăm của Đức Giáo hoàng diễn ra đúng lúc đối với thế giới hôm nay

Xuân Đại biên dịch

Phó Tổng Giám đốc UNESCO, bà Åsa Regnér, trao đổi với Vatican News về tầm quan trọng của chuyến thăm của Đức Giáo hoàng Lêô XIV đến cơ quan Liên Hiệp Quốc này vào ngày 25/9, trong chuyến Tông du của ngài đến Pháp, đồng thời nhấn mạnh cách thức các thể chế đa phương có thể tiếp tục góp phần xây dựng hòa bình.

Năm 1980, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã có một bài phát biểu lịch sử tại UNESCO, cơ quan của Liên Hiệp Quốc được dành cho việc xây dựng hòa bình và an ninh thông qua giáo dục, khoa học và văn hóa.

46 năm sau, khi thế giới vẫn đang bị bao phủ bởi các cuộc xung đột và tình trạng phân cực, các thể chế đa phương đang phải đối diện với một cuộc khủng hoảng, còn sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo gây ra nhiều mối quan ngại, một vị Giáo hoàng khác sẽ bước qua các hành lang của cơ quan Liên Hiệp Quốc này tại Paris và ngỏ lời với cộng đồng quốc tế cùng các đối tác và cộng tác viên của UNESCO.

Đức Giáo hoàng Lêô XIV sẽ thăm cơ quan này vào ngày đầu tiên trong chuyến Tông du của ngài đến Pháp, từ ngày 25 đến 28/9/2026.

Bà Åsa Regnér, Phó Tổng Giám đốc UNESCO, trao đổi với Vatican News về tầm quan trọng của chuyến thăm của Đức Giáo hoàng, cũng như cách thức các cơ chế đa phương có thể tiếp tục hoạt động để xây dựng hòa bình và đối diện với những thách đố lớn mà các xã hội của chúng ta đang phải đối mặt.

Åsa Regnér, Phó Tổng Giám đốc UNESCO (©UNESCO)

Cuộc phỏng vấn này đã được biên tập để rút gọn và làm rõ nội dung.

Hỏi: Chuyến thăm của Đức Giáo hoàng có ý nghĩa gì và bà mong đợi điều gì từ bài phát biểu của ngài?

Chúng tôi hết sức biết ơn Đức Thánh Cha vì ngài đã nhận lời đến thăm UNESCO. Chúng tôi cho rằng đây là một chuyến thăm diễn ra rất đúng lúc. UNESCO được thành lập năm 1945 nhằm duy trì một không gian trí thức rộng mở: bảo vệ tự do ngôn luận, tự do tư tưởng, tự do khoa học, sự tôn trọng các sự kiện và nhân quyền… UNESCO được thành lập để tạo ra một không gian trí thức không bị ảnh hưởng bởi chính trị, nơi khoa học và sự kiện có thể được tự do lưu chuyển, để công dân của các quốc gia thành viên có thể tự mình đưa ra những quyết định liên quan đến cuộc sống và xã hội của họ.

Ngày nay, chúng ta đang sống trong một thời đại rất khác so với thời điểm đó. Đức Giáo hoàng là một nhân vật có tầm ảnh hưởng trên thế giới, là người bày tỏ quan điểm về luân lý và sự bình đẳng giữa con người với nhau, đồng thời mang một thông điệp mạnh mẽ về hòa bình, điều vốn nằm ở nền tảng sứ mạng của UNESCO và vẫn còn nguyên giá trị cho đến hôm nay. Đồng thời, hiện nay chúng ta đang phải đối diện với nhiều vấn đề toàn cầu chồng chéo cùng một lúc.

Có biến đổi khí hậu, có những bất bình đẳng sâu sắc trên thế giới, và chúng ta đang chứng kiến nhiều cuộc xung đột vũ trang hơn bao giờ hết; những cuộc xung đột này cũng kéo dài hơn và, trên thực tế, tàn khốc hơn, bởi sự thiếu tôn trọng đối với luật pháp quốc tế đang diễn ra ở mức độ mà trước đây chúng ta chưa từng thực sự chứng kiến.

Chúng ta cũng đang chứng kiến các công nghệ phát triển rất nhanh, đến mức ngay cả những người góp phần phát triển chúng cũng cảnh báo rằng tốc độ tiến bộ này có thể quá nhanh để bảo đảm phẩm giá, các quyền và quyền tự chủ của con người.

Đức Giáo hoàng đã thực sự lên tiếng về những vấn đề nan giải về mặt luân lý này: con người không chỉ có quyền quyết định đối với công nghệ, mà còn cần đóng vai trò bảo vệ sự bình đẳng, quyền tự quyết và phẩm giá của mọi người, v.v.

Vì thế, xét một cách tổng thể, chuyến thăm này có ý nghĩa chiến lược do vai trò quan trọng của Đức Giáo hoàng trên thế giới, nhưng đồng thời cũng đặc biệt đúng lúc trong bối cảnh hiện nay.

Hỏi: Vào ngày Đức Giáo hoàng thăm UNESCO, tổ chức này đã tổ chức Diễn đàn Giới trẻ trong Kỷ nguyên AI để cùng những người trẻ suy tư về những thách đố đương thời do trí tuệ nhân tạo mang lại. Sự kiện này cũng lấy cảm hứng từ Thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV. UNESCO đã đón nhận văn kiện của Đức Giáo hoàng như thế nào và những điểm nào đã hữu ích cho công việc của quý vị?

Văn kiện này rất quan trọng đối với thế giới và – rõ ràng, mỗi khi Đức Thánh Cha lên tiếng, luôn nhận được rất nhiều sự quan tâm – nhưng tôi nghĩ rằng văn kiện này còn được phổ biến rộng rãi hơn nữa và thực sự chạm đến những người trẻ.

Đó là điều chúng tôi muốn tiếp tục khai thác vào buổi sáng trước khi Đức Thánh Cha đến thăm UNESCO. Chúng tôi sẽ tổ chức một cuộc thảo luận có định hướng với những người trẻ, cả nam và nữ, và những trao đổi này sau đó cũng sẽ được đưa vào cuộc gặp với Đức Giáo hoàng.

Tôi nghĩ rằng Đức Giáo hoàng đã có tầm nhìn đi trước thời đại, dù văn kiện này mới chỉ được công bố cách đây vài tháng. Hãy nhìn vào những lời cảnh báo được đưa ra trong vài tuần gần đây bởi một số lãnh đạo tại các công ty công nghệ. Đức Giáo hoàng thực sự đã chạm đúng vấn đề nhạy cảm và đề cập đến những chủ đề mà mọi người đang quan tâm.

Åsa Regnér, Phó Tổng Giám đốc UNESCO (©UNESCO/Saskia Maitrepierre

Trước đó, chúng tôi đã có một cuộc thảo luận với những người trẻ cùng với nước chủ nhà là Pháp. Ngoại trưởng Pháp đã có mặt tại đây và gặp gỡ những người trẻ, những người trình bày một cuộc khảo sát do chúng tôi hỗ trợ thực hiện.

Họ nói rằng: về việc sử dụng mạng xã hội và AI, họ thường nghe người khác nhận xét rằng họ rất am hiểu công nghệ, và vì thế, họ thường được giao phó toàn quyền xử lý mảng này. Những người trẻ nói: “Không, đừng để chúng tôi tự xoay xở. Chúng tôi có thể tự đưa ra quyết định, nhưng chúng tôi cần đối thoại về vấn đề này và, dù thế hệ lớn tuổi có hiểu vấn đề này hay không, đây là một vấn đề quá lớn để nghĩ rằng nó chỉ đang xảy ra với thế hệ chúng tôi. Chúng tôi cần thế hệ có nhiều kinh nghiệm hơn đồng hành với chúng tôi và cũng đảm nhận trách nhiệm.”

Những người trẻ đã đóng góp rất nhiều ý kiến. Họ cũng có nhiều suy tư liên quan đến hòa bình và sự bình đẳng, xét về thu nhập, chủng tộc và giới tính, trong mỗi quốc gia cũng như giữa các quốc gia và khu vực. Vì thế, tôi mong được lắng nghe thêm vào sáng thứ Sáu, trước chuyến thăm của Đức Giáo hoàng.

Hỏi: UNESCO và Tòa Thánh đều đang nỗ lực cổ võ phẩm giá con người giữa những tiến bộ công nghệ diễn ra nhanh chóng. Theo bà, làm thế nào có thể thực hiện điều này ngày nay, đặc biệt trong một thế giới dường như đang đi theo hướng ngược lại?

UNESCO có nhiều công cụ khác nhau để thực hiện điều này, và chúng tôi đặc biệt làm việc về AI trên toàn tổ chức. Chúng tôi có một lĩnh vực về khoa học và một lĩnh vực về truyền thông và thông tin; tất cả đều đang theo những cách khác nhau nghiên cứu và hoạt động liên quan đến AI hoặc các công nghệ mới, cũng như phẩm giá và các quyền của con người.

Chẳng hạn, chúng tôi vừa công bố một báo cáo về AI và giới tính, trình bày những gì chúng tôi đang làm, những gì chúng tôi biết, cũng như các mạng lưới mà chúng tôi có. Chúng tôi có một mạng lưới mang tên “Phụ nữ và việc sử dụng AI có đạo đức”, mà gần đây tôi đã gặp gỡ. Đây là những nữ nghiên cứu nổi bật trong lĩnh vực này. Họ nhận thấy có sự khác biệt về giới xét về những người có mặt tại bàn khi đưa ra các quyết định liên quan đến công nghệ mới, cũng như về cách mạng xã hội có thể mang lại lợi ích hoặc gây tổn hại theo những cách khác nhau cho phụ nữ và nam giới.

Ngay từ năm 2021, UNESCO đã ban hành các hướng dẫn về việc sử dụng AI một cách có đạo đức dành cho các quốc gia thành viên, và những hướng dẫn này cũng đã được các quốc gia thành viên thông qua. Gần đây tôi đã đến Ả Rập Xê Út, nơi đăng cai một hội nghị toàn cầu lớn của UNESCO về AI và đạo đức. Sau khi ban hành các hướng dẫn đó, UNESCO cũng đã đề xuất một quy trình để các quốc gia thành viên có thể tự đánh giá thông qua một danh mục kiểm tra hoặc công cụ đánh giá.

Các quy trình này đã được áp dụng tại 78 quốc gia và nhiều quốc gia trong số đó gần đây đã gặp nhau tại Ả Rập Xê Út để trao đổi với nhau: các bạn đã phát hiện điều gì, các bạn đang làm gì trong lĩnh vực dịch vụ y tế hoặc nghiên cứu, quy trình về AI có đạo đức của các bạn đã tác động như thế nào đến những cải cách trong giáo dục, v.v.

UNESCO có thể dẫn dắt cuộc thảo luận trí thức về vấn đề này dựa trên những nghiên cứu mới nhất, đồng thời cung cấp các công cụ thực tiễn cho những chủ thể phải chịu trách nhiệm trước người dân.

Tôi cũng muốn đề cập rằng tôi cho rằng một số công ty công nghệ ngày nay có quy mô rất lớn và đôi khi thậm chí còn có quyền lực lớn hơn cả từng quốc gia thành viên hoặc các quốc gia riêng lẻ; rõ ràng, họ cũng cần phải chịu trách nhiệm theo những cách khác nhau. UNESCO chỉ có thể đề xuất những thông tin và quy trình này, còn các quốc gia thành viên phải tự quyết định liệu họ có muốn xây dựng luật pháp hoặc ban hành các quy định hay không. Một số quốc gia đã lựa chọn làm như vậy dựa trên các công cụ của UNESCO.

Hỏi: Đức Giáo hoàng Leo XIV thường nói về cuộc khủng hoảng của chủ nghĩa đa phương trong thế giới hiện nay, nhưng cũng nói về việc Liên Hiệp Quốc là một công cụ thiết yếu để cổ võ một nền văn minh tình thương. Là một thể chế đa phương, bà nhìn nhận thế nào về thời điểm khủng hoảng này, và UNESCO cùng các cơ quan khác của Liên Hiệp Quốc có thể làm gì để tiếp tục cổ võ hòa bình và giúp đỡ những người cần được trợ giúp nhất?

Đó chính là công việc thường nhật của chúng tôi; đây là vấn đề mà chúng tôi thảo luận hằng ngày, gần như từng giờ tại đây. Liên Hiệp Quốc sẽ lựa chọn nhà lãnh đạo mới [Tổng Thư ký, ghi chú của biên tập viên] vào mùa thu này, vì thế chúng tôi sẽ có một người đảm nhận cương vị này từ ngày 1/1/2027.

Chắc chắn đang có khủng hoảng về chủ nghĩa đa phương; đồng thời cũng có khủng hoảng tài chính và khủng hoảng về lòng tin. Tôi nghĩ cũng đang có khủng hoảng liên quan đến việc Hội đồng Bảo an vì không thể đạt được sự đồng thuận về nhiều vấn đề mà lẽ ra họ cần phải thống nhất để thực sự đạt được các thỏa thuận hòa bình và bắt đầu các cuộc đàm phán.

Đồng thời, Liên Hiệp Quốc vẫn đang hiện hữu. Đây là tổ chức toàn cầu duy nhất đang thực sự tồn tại để quy tụ đầy đủ các quốc gia thành viên đúng nghĩa; tổ chức này cũng đang đảm nhận một nhiệm vụ nhân đạo to lớn, được triển khai tại nhiều quốc gia hơn bao giờ hết, và được triển khai lâu dài hơn, bởi đó là điều mà, đáng buồn thay, thế giới hiện nay đang rất cần đến.

Liên Hiệp Quốc vẫn đang hoạt động trong lĩnh vực phát triển và hỗ trợ các chính phủ tăng cường năng lực và hệ thống nhằm phục vụ những người cần được trợ giúp nhất. Rõ ràng UNESCO là một phần của toàn thể gia đình đó.

Tôi nghĩ điều quan trọng là Liên Hiệp Quốc cần trở lại với vai trò có ảnh hưởng rõ ràng trong các cuộc đàm phán hòa bình, xây dựng hòa bình và gìn giữ hòa bình, theo đúng ý nghĩa mà tổ chức này được thành lập ngay từ đầu.

Những đòi hỏi đặt ra cho vị Tổng Thư ký mới là rất lớn, nhưng có những người có năng lực muốn đảm nhận nhiệm vụ này.

Khi Tổng Thư ký được bầu, điều quan trọng là tất cả chúng ta cùng hỗ trợ họ và cùng hướng đến mục tiêu chung là có thêm hòa bình trên thế giới, đồng thời bảo vệ Hiến chương Liên Hiệp Quốc cũng như Hiến chương UNESCO.

Hỏi: Vào cuối những năm 1980, thế giới đang tiến tới sự chấm dứt của các chế độ toàn trị, và giáo dục khi đó đã được nhìn nhận như một con đường dẫn đến sự hiểu biết lẫn nhau và tôn trọng những khác biệt. Ngày nay, thế giới đang trở nên chia rẽ hơn bao giờ hết, và chủ nghĩa đa phương đang nhường chỗ cho việc sử dụng vũ lực. Làm thế nào để đối thoại hòa bình có thể trở lại vị trí trung tâm? UNESCO có thể đóng vai trò gì?

Rõ ràng đó là câu hỏi trị giá ‘triệu đô’, nhưng tôi thực sự tin vào việc xây dựng trên nền tảng đối thoại và sự kiện thực tế, đồng thời có sự tham gia của khu vực tư nhân, xã hội dân sự và những người tự tổ chức với nhau vì họ có chính kiến và mong muốn làm nhiều hơn nữa trong tinh thần liên đới.

Trong trường hợp của chúng tôi, điều này cũng có nghĩa là đối thoại với các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, thủ thư, giáo viên, các tổ chức hoạt động từ thiện, khu vực tư nhân và tất cả những ai mong muốn một thế giới tốt đẹp hơn, cùng với các quốc gia thành viên. Đó vẫn là điều then chốt. Chúng tôi nhận thấy có những đối tác đồng hành trong tất cả các nhóm mà tôi vừa nêu, và họ đều mong muốn tìm ra một hướng đi phía trước.

Tôi tin rằng điều chúng ta cần làm là đối thoại, tổ chức những cuộc gặp gỡ như cuộc gặp chúng tôi sẽ có vào thứ Sáu, và tiến hành những cuộc thảo luận dựa trên các sự kiện thực tế và tự do ngôn luận. Tôi thực sự không thấy có cách nào khác.

Chúng ta cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng có một nguy cơ: khi quyền lực và các nguồn lực tập trung vào tay quá ít người, gây thiệt thòi cho số đông, thì đó không phải là điều tốt. Làm thế nào chúng ta có thể góp phần hỗ trợ sự bình đẳng, nền giáo dục có chất lượng cho tất cả mọi người, niềm hy vọng và nỗ lực xây dựng lại lòng tin? Chỉ khi có lòng tin, chúng ta mới có thể xây dựng những xã hội thực sự hoạt động vì lợi ích của mọi người. Đó không phải là một nhiệm vụ nhỏ.

Nguồn: tgpsaigon.net/