Trong tháng cầu nguyện “cho việc mục vụ sức khỏe tâm thần” mà Đức Lêô XIV kêu gọi, chúng tôi chuyển ngữ bài viết của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về “Sức khỏe tâm thần” để giúp độc giả có thêm ý tưởng về vấn đề này, cũng như lắng nghe lời kêu gọi của Đức Thánh Cha cho tháng 10/2026.
Những thông tin chính
• Trên toàn cầu, có hơn một tỷ người mắc các rối loạn tâm thần.
• Hiện đã có các chiến lược chi phí hợp lý, hiệu quả và khả thi để thúc đẩy, bảo vệ và phục hồi sức khỏe tâm thần.
• Cần có hành động khẩn cấp trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần.
• Sức khỏe tâm thần là một phần không thể tách rời và là thành phần thiết yếu của trạng thái khỏe mạnh.
Cái nhìn chung
Sức khỏe tâm thần là trạng thái khỏe mạnh, cho phép con người đối phó với những căng thẳng trong cuộc sống, triển nở bản thân, học tập, làm việc và đóng góp cho đời sống cộng đồng. Nó là một phần không thể thiếu của trạng thái khỏe mạnh và là một quyền cơ bản của con người.
Sức khỏe tâm thần là một thực tại phức tạp, khác nhau ở mỗi cá nhân. Tại bất kỳ thời điểm nào, các yếu tố khác nhau về cá nhân, gia đình, cộng đồng và cấu trúc đều có thể kết hợp với nhau để bảo vệ hoặc, trái lại, gây tổn hại đến sức khỏe tâm thần. Nếu đa số mọi người đều có khả năng kiên cường, thì những người phải đối mặt với hoàn cảnh khó khăn – kể cả do nghèo đói, bạo lực, khuyết tật hoặc bất bình đẳng – lại dễ bị tổn thương hơn những người khác trước các vấn đề về sức khỏe.
Các vấn đề sức khỏe tâm thần bao gồm các rối loạn tâm thần và các khuyết tật tâm lý – xã hội, cũng như các trạng thái tâm thần khác gây nên tình trạng đau khổ to lớn, tình trạng suy giảm chức năng hoặc nguy cơ tự làm hại bản thân. Nếu nhiều rối loạn tâm thần có thể được điều trị hiệu quả với chi phí tương đối thấp, thì trên toàn cầu, các hệ thống y tế vẫn thiếu hụt kinh phí trầm trọng và việc cung cấp dịch vụ điều trị còn rất thiếu hụt.
Các yếu tố nguy cơ và các yếu tố bảo vệ
Có các yếu tố nguy cơ và các yếu tố bảo vệ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần ở nhiều cấp độ khác nhau.
Các yếu tố cá nhân, chẳng hạn như kỹ năng quản lý cảm xúc, việc sử dụng các chất tác động đến trí tuệ và hành vi, cũng như yếu tố di truyền, có thể làm tăng nguy cơ gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần.
Các yếu tố xã hội và môi trường – bao gồm nghèo đói, bạo lực, bất bình đẳng và sự thiếu vắng các điều kiện môi trường tốt – cũng làm gia tăng nguy cơ mắc các rối loạn tâm thần.
Các rủi ro có thể xảy đến ở bất kỳ giai đoạn nào của cuộc đời, nhưng những rủi ro xuất hiện trong các giai đoạn phát triển then chốt, đặc biệt là ở thời thơ ấu, lại đặc biệt gây hại nghiêm trọng. Chẳng hạn, các phương pháp nuôi dạy con hà khắc và hình phạt thể xác có thể gây tổn hại đến sức khỏe của trẻ, trong khi sự quấy rối là một yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến các rối loạn tâm thần.
Ngược lại, các yếu tố bảo vệ hiện diện trong suốt cuộc đời và góp phần củng cố khả năng kiên cường. Trong số các yếu tố này đặc biệt có các kỹ năng cá nhân về mặt xã hội và cảm xúc, cũng như các tương tác xã hội tích cực, khả năng tiếp cận nền giáo dục chất lượng, việc làm tử tế, khu dân cư an toàn và cộng đồng vững mạnh.
Các yếu tố nguy cơ và các yếu tố bảo vệ ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần tồn tại ở nhiều quy mô khác nhau. Những khó khăn ở cấp độ địa phương tác động đến cá nhân, gia đình và cộng đồng, trong khi các mối đe dọa toàn cầu – như suy thoái kinh tế, dịch bệnh, tình trạng khẩn cấp nhân đạo, di dời cưỡng bức và biến đổi khí hậu – lại ảnh hưởng đến toàn bộ cộng đồng dân cư.
Không có yếu tố đơn lẻ nào có thể dự báo một cách chắc chắn các kết quả về sức khỏe tâm thần. Nhiều người tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ lại không bao giờ mắc rối loạn tâm thần, trong khi những người khác lại có thể bị ảnh hưởng ngay cả khi không có các yếu tố nguy cơ đã biết. Tuy nhiên, sự tương tác giữa các yếu tố quyết định này sẽ cùng nhau ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần theo thời gian.
Thúc đẩy sức khỏe tâm thần và phòng ngừa các rối loạn tâm thần
Các biện pháp can thiệp nhằm thúc đẩy sức khỏe và phòng ngừa rối loạn có mục đích cải thiện sức khỏe tâm thần thông qua việc giải quyết các yếu tố quyết định ở cấp độ cá nhân, xã hội và cơ cấu. Các biện pháp này có thể được thiết kế dành cho cá nhân, các nhóm cụ thể hoặc toàn bộ cộng đồng dân cư.
Vì nhiều yếu tố quyết định sức khỏe không thuộc phạm vi ngành y tế, nên các chương trình tăng cường sức khỏe và phòng ngừa bệnh tật hiệu quả cần dựa vào sự hợp tác liên ngành. Các ngành giáo dục, lao động, tư pháp, giao thông vận tải, môi trường, nhà ở và các vấn đề xã hội đóng vai trò thiết yếu. Ngành y tế có thể đóng góp bằng cách lồng ghép các hoạt động thúc đẩy sức khỏe và phòng ngừa các rối loạn tâm thần vào hệ thống dịch vụ của mình, cũng như hướng dẫn hoặc hỗ trợ công tác phối hợp đa ngành.
Phòng ngừa tự tử là ưu tiên toàn cầu và là một phần của các mục tiêu phát triển bền vững. Các chiến lược chính trong phòng ngừa tự tử hệ tại việc hạn chế khả năng tiếp cận các phương tiện tự tự, khuyến khích đưa tin trên phương tiện truyền thông một cách có trách nhiệm, thúc đẩy học tập cảm xúc – xã hội cho thanh thiếu niên và thực hiện việc can thiệp sớm. Việc cấm các loại thuốc trừ sâu cực kỳ độc hại là biện pháp can thiệp đặc biệt hiệu quả và có chi phí hợp lý để giảm tỷ lệ tự tử.
Việc thúc đẩy sức khỏe tâm thần của trẻ em và thanh thiếu niên cũng là một ưu tiên. Các chính sách và quy định pháp luật nhằm bảo vệ sức khỏe tâm thần, hỗ trợ người chăm sóc, các chương trình tại trường học, cũng như việc cải thiện môi trường cộng đồng và trực tuyến là những lối tiếp cận hiệu quả. Trong số đó, các chương trình học tập cảm xúc – xã hội tại trường học đặc biệt mang lại hiệu quả cao, bất kể mức thu nhập.
Sức khỏe tâm thần tại nơi làm việc là lĩnh vực ngày càng được quan tâm, trong đó luật pháp và quy định, các chính sách tại nơi làm việc, quá trình đào tạo những người hữu trách và các biện pháp can thiệp dành riêng cho người lao động đều có thể đóng một vai trò.
Chăm sóc và điều trị trong lãnh vục sức khỏe tâm thần
Các nỗ lực được triển khai trên bình diện quốc gia nhằm tăng cường sức khỏe tâm thần không chỉ phải tập trung vào việc thúc đẩy trạng thái khỏe mạnh tâm thần cho tất cả mọi người, mà còn phải giải quyết các nhu cầu của những người đang mắc các rối loạn tâm thần.
Điều này đòi hỏi việc cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần trên quy mô cộng đồng, vì hình thức chăm sóc này dễ tiếp cận và được chấp nhận hơn so với chăm sóc tại các cơ sở, đóng góp vào việc ngăn ngừa vi phạm quyền con người và mang lại kết quả chữa lành tốt hơn. Hoạt động chăm sóc này cần được thực hiện trong khuôn khổ một mạng lưới dịch vụ phối hợp bao gồm:
• các dịch vụ sức khỏe tâm thần được lồng ghép vào hệ thống dịch vụ y tế chung, thường được cung cấp tại các bệnh viện đa khoa và thông qua sự phối hợp với các cơ sở chăm sóc sức khỏe ban đầu không chuyên môn;
• các dịch vụ sức khỏe tâm thần chuyên môn được đề xuất trên quy mô cộng đồng, có thể bao gồm các nhóm và trung tâm sức khỏe tâm thần cộng đồng, các dịch vụ phục hồi chức năng tâm lý – xã hội, các dịch vụ hỗ trợ lẫn nhau và các dịch vụ hỗ trợ khả năng sống tự lập; và
• các dịch vụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần bên ngoài cơ sở y tế, bao gồm trong các dịch vụ bảo vệ trẻ em, chương trình y tế học đường và hệ thống nhà tù.
Trước những lỗ hổng lớn trong công tác quản lý các vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến, như trầm cảm và lo âu, các quốc gia cũng phải cân nhắc những lối tiếp cận đổi mới nhằm mở rộng và đa dạng hóa dịch vụ chăm sóc, đặc biệt là thông qua các biện pháp can thiệp tâm lý không chuyên môn và các công cụ kỹ thuật số tự hỗ trợ, vốn có khả năng triển khai rộng rãi một cách hiệu quả và với chi phí hợp lý.
Hành động của WHO
Tất cả các quốc gia thành viên WHO đã cam kết thực hiện Kế hoạch hành động toàn diện về sức khỏe tâm thần giai đoạn 2013–2030, với mục tiêu cải thiện sức khỏe tâm thần thông qua bốn chiến lược thiết yếu tập trung vào vai trò lãnh đạo, hoạt động chăm sóc cộng đồng, thúc đẩy và phòng ngừa, cũng như quản lý dữ liệu. Phân tích mới nhất do WHO thực hiện nhằm so sánh kết quả thực tế của các quốc gia với các mục tiêu của Kế hoạch hành động, được trình bày “Bản đồ Sức khỏe Tâm thần 2024” (Mental Health Atlas 2024), cho thấy tiến độ đạt được các mục tiêu đã đề ra vẫn chưa đủ.
“Báo cáo thế giới về sức khỏe tâm thần: chuyển đổi sức khỏe tâm thần cho mọi người” kêu gọi các quốc gia thực hiện ba bước chuyển đổi để hành động nhanh chóng:
• làm sao để các cá nhân, cộng đồng và chính phủ coi trọng hơn sức khỏe tâm thần, đồng thời tất cả các lĩnh vực đều cam kết dấn thân và đầu tư cho sức khỏe tâm thần;
• xem xét lại các môi trường sống – tại gia đình, trường học, nơi làm việc và cộng đồng – nhằm bảo vệ tốt hơn sức khỏe tâm thần và ngăn ngừa các rối loạn tâm thần; và
• tăng cường hoạt động chăm sóc sức khỏe tâm thần thông qua việc xây dựng các mạng lưới dịch vụ hỗ trợ cộng đồng dễ tiếp cận, chi phí hợp lý và chất lượng, nhằm đáp ứng toàn bộ các nhu cầu.
WHO đặc biệt chú trọng đến quyền con người, đến việc trao quyền tự quản cho những người có trải nghiệm thực tế về các vấn đề sức khỏe tâm thần, cũng như thúc đẩy sự hợp tác đa ngành.
Tổ chức này tiếp tục nỗ lực ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế – bao gồm cả trong các tình huống khủng hoảng nhân đạo – nhằm đảm bảo sự chỉ đạo chiến lược cũng như cung cấp các các dữ liệu thực tế, công cụ và hỗ trợ kỹ thuật, để giúp các cơ quan công quyền và đối tác thực hiện sự chuyển đổi tập thể nhằm thúc đẩy sức khỏe tâm thần tốt hơn cho tất cả mọi người.
Nguồn: xuanbichvietnam.net/