Lm. Giêrônimô Nguyễn Đình Công
Giáo phận Xuân Lộc
Từ cái nhìn của thần học truyền giáo, mục vụ và nhân học Kitô giáo, bài biết này nhằm trình bày một phân tích toàn diện, mang tính khảo cứu, giúp người môn đệ phân định rõ sự khác biệt và sự liên kết nội tại giữa hai loại kế hoạch này.
Dẫn nhập
Một trong những thách đố lớn của công cuộc rao giảng Tin mừng tại Việt Nam hiện nay là nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa hai khái niệm: kế hoạch truyền giáo và kế hoạch huấn luyện truyền giáo. Sự nhầm lẫn này dẫn tới tình trạng định hướng mục vụ chưa chuẩn xác: có nơi hoạt động liên tục nhưng đội ngũ nhân sự lại thiếu nền tảng; có nơi thì chương trình huấn luyện dày đặc nhưng người môn đệ vẫn thiếu khả năng dấn thân. Cả hai đều gây nên sự mệt mỏi và hụt hơi trong hành trình sứ vụ.
Từ cái nhìn của thần học truyền giáo, mục vụ và nhân học Kitô giáo, bài biết này nhằm trình bày một phân tích toàn diện, mang tính khảo cứu, giúp người môn đệ phân định rõ sự khác biệt và sự liên kết nội tại giữa hai loại kế hoạch này. Qua đó, cũng đề nghị một mô hình quân bình và hiệu quả, phù hợp với định hướng của Evangelii Nuntiandi, Ad Gentes, Evangelii Gaudium và các tài liệu huấn luyện mục vụ đương đại.
A. Bản chất thần học của sứ vụ: nền tảng cho mọi loại kế hoạch
1. Sứ vụ bắt nguồn từ Thiên Chúa và hướng về con người
Theo Công đồng Vaticanô II, sứ vụ của Hội thánh không chỉ là một hoạt động, mà là “sự tuôn đổ của đời sống Thiên Chúa Ba Ngôi vào thế giới” (x. AG 2). Thiên Chúa sai Con Một – Chúa Giêsu Kitô, rồi sai Thánh Thần, và từ đó sai Hội thánh. Bản chất sứ vụ là thiên tính, mục tiêu sứ vụ là nhân loại.
Kế hoạch truyền giáo và kế hoạch huấn luyện truyền giáo là hai dòng chảy xuất phát từ cùng một suối nguồn: mầu nhiệm sai đi của Thiên Chúa.
2. Người môn đệ thừa sai được hình thành từ hai chuyển động
Thần học truyền giáo đương đại thường nói đến hai chuyển động nội tại của người môn đệ: đi vào nội tâm (formation) và đi ra thế giới (mission). Hai chuyển động này không thay thế, nhưng nuôi dưỡng nhau. Sẽ không có truyền giáo nếu không có huấn luyện, cũng như không có huấn luyện đích thực nếu không hướng đến truyền giáo.
B. Kế hoạch truyền giáo: cấu trúc, mục đích và đặc tính
1. Định nghĩa
Kế hoạch truyền giáo là bản thiết kế mục vụ nhằm thực thi lệnh truyền của Đức Kitô: “Hãy đi và làm cho muôn dân trở thành môn đệ” (Mt 28,19). Kế hoạch truyền giáo tập trung vào hành động cụ thể, đối tượng cụ thể, kết quả có thể quan sát.
2. Các yếu tố cấu thành
Một kế hoạch truyền giáo đầy đủ bao gồm:
– Đối tượng: anh chị em lương dân, người nghèo, người xa rời đức tin, người trẻ, gia đình bị tổn thương…
– Nội dung truyền giảng: Lời Chúa, đời sống cộng đoàn, chứng tá bác ái…
– Phương pháp: thăm viếng, đối thoại, đồng hành, phục vụ…
– Phương tiện: truyền thông, văn hóa, nghệ thuật, các sinh hoạt nhân bản…
– Thời gian và mục tiêu: ngắn hạn, trung hạn, dài hạn…
– Cách lượng giá: mức độ tiếp cận, tác động cộng đồng, sự tham gia của người được truyền giáo…
3. Tính hướng ngoại
Kế hoạch truyền giáo hướng ra bên ngoài: tiếp cận, kêu gọi, đồng hành, làm chứng công khai. Đây là lãnh vực của hoạt động mục vụ và sự hiện diện hữu hình của Hội thánh giữa xã hội.
4. Những nguy cơ khi thiếu phân định
Nếu không có sự phân định nghiêm túc, kế hoạch truyền giáo dễ rơi vào ba nguy cơ sau đây:
– Hoạt động hóa: nhiều việc nhưng thiếu chiều sâu.
– Thành tích hóa: đánh giá thành công qua số lượng.
– Giảm chứng tá: người thực hiện không có đời sống nội tâm tương ứng.
C. Kế hoạch huấn luyện truyền giáo: nền tảng nội tâm cho người được sai đi
1. Định nghĩa
Kế hoạch huấn luyện truyền giáo là quá trình đào luyện lâu dài nhằm hình thành con người truyền giáo toàn diện: nhân bản – thiêng liêng – trí thức – mục vụ – cảm thức Giáo hội. Nó không nhắm đến hoạt động tức thời nhưng nhắm đến chất lượng nội tâm của người môn đệ.
2. Những yếu tố cấu thành
a. Huấn luyện nhân bản: Huấn luyện nhân bản bao gồm khả năng tự hiểu mình, trưởng thành cảm xúc, sự ổn định tâm lý, tinh thần hội nhập văn hóa.
b. Huấn luyện thiêng liêng: Huấn luyện thiêng liêng bao gồm đời sống cầu nguyện, khả năng phân định, cảm nghiệm Thiên Chúa, nhạy cảm trước sự hướng dẫn của Thánh Thần.
c. Huấn luyện trí thức – thần học: Huấn luyện tri thức bao gồm hiểu biết về Kinh thánh, thần học truyền giáo, giáo huấn Hội thánh, nhân học Kitô giáo.
d. Huấn luyện mục vụ – kỹ năng: Huấn luyện mục vụ bao gồm: kỹ năng lắng nghe, kỹ năng đồng hành, kỹ năng truyền thông Tin mừng, kỹ năng tổ chức thăm viếng truyền giáo.
e. Huấn luyện cảm thức Giáo hội: Nhận thức sâu xa rằng người môn đệ thừa sai không làm việc một mình, nhưng là chi thể trong một Thân thể được sai đi.
3. Đặc tính hướng nội
Trong khi kế hoạch truyền giáo hướng đến hành động bên ngoài, kế hoạch huấn luyện truyền giáo hướng đến căn tính và phẩm chất bên trong. Người môn đệ càng được huấn luyện tốt, sứ vụ càng trở nên chân thật.
4. Nguy cơ khi chỉ huấn luyện mà không truyền giáo
Nếu không có sự phân định nghiêm túc, kế hoạch huấn luyện truyền giáo dễ rơi vào bốn nguy cơ sau:
– Nội tâm hóa quá mức: Việc đào luyện bị khép kín trong các thao tác suy niệm, tự phản tỉnh hay phân tích đời sống thiêng liêng, nhưng lại thiếu sự mở ra với thực tế con người và xã hội. Khi đó, đời sống nội tâm không còn là nguồn mạch cho sứ vụ, mà trở thành không gian tự bảo vệ mình trước những thách đố của việc “đi ra”.
– Thiếu thực tiễn: Nội dung huấn luyện có thể rất phong phú về thần học, linh đạo hay phương pháp, nhưng lại ít được kiểm chứng trong môi trường truyền giáo cụ thể. Người được huấn luyện biết nhiều, hiểu nhiều, nhưng lúng túng khi phải đối thoại, đồng hành hay làm chứng trong những hoàn cảnh sống động và phức tạp của đời thường.
– Tự quy chiếu: Khi tiến trình huấn luyện không hướng đến sứ vụ, người học dễ lấy chính sự tiến bộ nội tâm, cảm nghiệm thiêng liêng hay kiến thức tích lũy của mình làm trung tâm. Huấn luyện khi đó vô tình nuôi dưỡng một cái tôi tinh vi, trái ngược với tinh thần tự hủy và trao ban vốn là cốt lõi của đời sống truyền giáo.
– Biến đào tạo thành kiến thức chứ không phải sự chuyển hóa: Việc học hỏi dừng lại ở việc tiếp nhận nội dung, phương pháp hay kỹ năng, mà không chạm đến sự hoán cải nội tâm, sự biến đổi cách nhìn, cách sống và cách hiện diện giữa con người. Khi huấn luyện không dẫn đến chuyển hóa, nó không còn đủ sức sinh ra những chứng nhân Tin mừng, mà chỉ tạo ra những người “biết về truyền giáo” hơn là “sống tinh thần truyền giáo”.
Bốn nguy cơ này không chỉ làm suy yếu chất lượng của việc huấn luyện truyền giáo, mà còn âm thầm bào mòn căn tính người môn đệ được sai đi. Khi huấn luyện bị tách khỏi sứ vụ, tiến trình đào luyện dễ trở thành khép kín, tự quy chiếu và kém sinh hoa trái. Về lâu dài, điều này làm cho Giáo hội có nhiều người được đào tạo, nhưng lại thiếu những chứng nhân thực sự cho Tin mừng.
D. Phân tích đối chiếu: ba khác biệt căn bản
1. Mục đích: một bên là hoạt động – một bên là hình thành. Kế hoạch truyền giáo nhắm đến việc làm. Kế hoạch huấn luyện truyền giáo nhắm đến con người. Người môn đệ không thể trao điều mình không có.
2. Tính chất hoạt động: một bên là hành động – một bên là tiến trình. Kế hoạch truyền giáo là sự tác động trực tiếp. Kế hoạch huấn luyện là tiến trình âm thầm nhưng bền vững. Hành động có thể khơi dậy một khoảnh khắc, nhưng chỉ tiến trình mới tạo nên con người.
3. Khung thời gian và tiêu chí đánh giá: một bên là hiệu quả tức thời – một bên là sự trưởng thành lâu dài. Truyền giáo đem lại kết quả ngắn hạn và dễ đo lường. Huấn luyện dẫn tới sự trưởng thành lâu dài, khó đo bằng con số. Truyền giáo cần kết quả; huấn luyện gìn giữ căn tính của người được sai đi.
E. Mối liên hệ nội tại giữa hai loại kế hoạch
1. Không có truyền giáo đích thực nếu không có huấn luyện. Một người không được đào luyện nhân bản – thiêng liêng – mục vụ sẽ dễ: mệt mỏi, nóng vội, thiếu kiên nhẫn, dễ tổn thương và làm tổn thương người khác.
2. Không có huấn luyện đích thực nếu không hướng đến truyền giáo. Những nội dung huấn luyện sẽ trở thành kiến thức chết nếu không mở ra tới sứ vụ.
3. Cả hai tạo nên sự quân bình mang tính Thần Khí. Thánh Thần vừa làm cho Hội thánh “đi vào” (cầu nguyện, huấn luyện), vừa “đi ra” (truyền giáo). Đây chính là chiều kích biện chứng trong bản chất của sứ vụ.
F. Đề nghị mô hình tích hợp: Hai bánh xe của cùng một cỗ xe
1. Mô hình “hai nhịp – một đời sống”
– Nhịp 1: Huấn luyện bên trong.
– Nhịp 2: Truyền giáo bên ngoài.
Cả hai phải luôn luân phiên, tương tác, điều chỉnh nhau.
2. Mô hình “ba tầng”
– Tầng 1: Huấn luyện nhân bản và thiêng liêng.
– Tầng 2: Huấn luyện mục vụ – kỹ năng.
– Tầng 3: Triển khai kế hoạch truyền giáo thực tế.
3. Mô hình “vòng tròn khép kín” (Formation – Mission – Reflection)
– Formation: Được huấn luyện.
– Mission: Đi vào sứ vụ.
– Reflection: Hồi tâm – lượng giá – điều chỉnh.
Trở lại mô hình Formation và tiến lên một vòng mới. Đây là những mô hình đang được áp dụng trong chương trình Tìm hiểu Kinh thánh và cầu nguyện với Lời Chúa.
Kết luận
Kế hoạch huấn luyện truyền giáo và kế hoạch truyền giáo không phải là hai tiến trình tách rời, nhưng như hai lá phổi cùng tham gia vào một nhịp thở duy nhất của Hội thánh. Huấn luyện giúp Hội thánh hít sâu sinh khí Tin mừng để được biến đổi từ bên trong; truyền giáo là cùng sinh khí ấy được thở ra thành chứng tá, lời loan báo và dấn thân giữa lòng thế giới.
Truyền giáo mà không huấn luyện được ví như là một thân thể thiếu trái tim. Huấn luyện mà không truyền giáo là trái tim không có thân thể. Một Giáo hội truyền giáo theo tinh thần Evangelii Gaudium phải là Giáo hội biết: đi vào nội tâm để gặp Đức Kitô, đi ra thế giới để gặp con người, và giữ cho hai chuyển động này hòa quyện trong Thánh Thần. Khi đó, kế hoạch truyền giáo và kế hoạch huấn luyện truyền giáo sẽ không còn là hai lộ trình song song, mà trở thành hai nhịp thở của cùng một đời sống Hội thánh, nuôi dưỡng nhau và làm cho nhau sinh hoa trái.
Nguồn: hdgmvietnam.com/