Trong chương trình Dòng Chảy Cuộc Đời của kênh truyền thông Tổng Giáo phận Sài Gòn, Lm. G.B. Phương Đình Toại đã có buổi chia sẻ về Thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, một văn kiện đặt trọng tâm vào việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Từ góc nhìn mục vụ và thần học, cha Phương Đình Toại cho rằng vấn đề chính yếu không nằm ở việc “AI có nguy hiểm hay không”, nhưng là: con người đang ở đâu trong một thế giới ngày càng bị chi phối bởi công nghệ? Theo ngài, Thông điệp Magnifica Humanitas không phải trước hết là một văn kiện “về AI”, nhưng là một lời mời gọi con người nhìn lại phẩm giá cao quý của mình, được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa và được mặc khải trọn vẹn nơi Đức Kitô.
Không sợ AI, nhưng cần phân định
Linh mục Gioan Baotixita Phương Đình Toại nhận định rằng Giáo hội không mời gọi con người sợ hãi trước trí tuệ nhân tạo, cũng không cổ võ thái độ lao vào sử dụng công nghệ một cách mù quáng. Điều cần thiết là biết phân định. AI có thể giúp con người xử lý thông tin nhanh hơn, giảm bớt một số công việc nặng nhọc và mở ra nhiều khả năng mới cho học tập, nghiên cứu, y tế, truyền thông và đời sống xã hội. Tuy nhiên, nếu thiếu lương tâm, thiếu trách nhiệm và thiếu những quy chuẩn đạo đức, công nghệ có thể trở thành sức mạnh làm suy giảm tự do, sự thật và phẩm giá con người.
Theo linh mục Gioan Baotixita, điều Đức Giáo hoàng Lêô XIV muốn nhắc nhớ là con người không được để mình trở thành kẻ lệ thuộc vào chính sản phẩm do mình tạo ra. Khi AI thay thế dần khả năng suy nghĩ, chọn lựa, đối thoại và lắng nghe, con người có nguy cơ đánh mất điều làm nên “chất người” của mình.
Từ tháp Babel đến lời mời gọi xây dựng Thành của Thiên Chúa
Một điểm đáng chú ý trong phần chia sẻ của Linh mục G.B. Phương Đình Toại là việc đọc Thông điệp dưới ánh sáng Kinh Thánh. Ngài gợi lại hai hình ảnh: tháp Babel và công cuộc tái thiết Giêrusalem thời Nơkhemia.
Tháp Babel là biểu tượng của sự kiêu ngạo, của tham vọng con người muốn tự tôn mình lên trên mọi sự. Trong bối cảnh hôm nay, đó có thể là khuynh hướng xây dựng một thế giới công nghệ đặt quyền lực, hiệu năng và kiểm soát lên trên phẩm giá con người. Ngược lại, hình ảnh Nơkhemia quy tụ dân Chúa để tái thiết đền thánh gợi lên một chọn lựa khác: cùng nhau xây dựng một nền văn minh của trách nhiệm, đối thoại, liên đới và thờ phượng Thiên Chúa. Theo linh mục Gioan Baotixita, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đặt con người trước một câu hỏi lớn: chúng ta đang xây tháp Babel cho chính mình, hay đang cộng tác để xây dựng Thành của Thiên Chúa?
Học thuyết xã hội của Giáo hội trước thời đại AI
Linh mục Gioan Baotixita Phương Đình Toại cũng phân tích Thông điệp dưới ánh sáng học thuyết xã hội của Giáo hội. Theo ngài, các nguyên tắc như thiện ích chung, mục tiêu phổ quát của các thiện ích, bổ trợ, liên đới và công bằng xã hội không phải là những lý thuyết xa vời, nhưng là tiêu chuẩn để phân định trong đời sống thực tế.
Trong thời đại AI, thiện ích chung đặt ra câu hỏi: công nghệ đang phục vụ toàn thể nhân loại hay chỉ phục vụ lợi ích của một số ít người nắm quyền lực dữ liệu và nền tảng kỹ thuật số?
Nguyên tắc mục tiêu phổ quát của các thiện ích nhắc nhớ rằng tài nguyên, tri thức, dữ liệu và thành quả công nghệ phải hướng đến ích lợi của con người, chứ không thể bị thâu tóm bởi một nhóm nhỏ. Linh mục Gioan Baotixita lưu ý đến thực trạng các tập đoàn công nghệ lớn đang nắm giữ dữ liệu cá nhân, định hướng thông tin và tác động mạnh mẽ đến lựa chọn của người sử dụng.
Nguyên tắc bổ trợ đặt ra vấn đề về quyền chủ động của con người. Nếu mọi việc đều bị công nghệ làm thay, con người có thể mất dần khả năng tự quyết, tự học hỏi và tự chịu trách nhiệm. Nguyên tắc liên đới và công bằng xã hội lại mời gọi nhân loại không bỏ rơi người nghèo, người di dân, người lao động và những người dễ bị tổn thương trước sự thay đổi quá nhanh của công nghệ.
Những nguy cơ cụ thể: mất tự do, mất việc, mất khả năng suy tư
Từ nội dung Thông điệp, linh mục Gioan Baotixita Phương Đình Toại nêu lên nhiều nguy cơ cụ thể của AI đối với con người hôm nay.
Trước hết là nguy cơ mất tự do. Các thuật toán có thể ghi nhận hành vi, sở thích, thói quen và từ đó dẫn dắt người dùng đi theo một dòng thông tin nhất định. Con người tưởng rằng mình đang tự do lựa chọn, nhưng thực ra có thể đang bị điều khiển bởi những gì nền tảng công nghệ muốn hiển thị.
Kế đến là nguy cơ mất việc làm. Nhiều công việc văn phòng, dịch thuật, viết lách, xử lý dữ liệu, thậm chí cả một số lĩnh vực chuyên môn có thể bị thay thế hoặc bị biến đổi mạnh mẽ. Điều này đặt ra những câu hỏi lớn cho giới trẻ trong việc chọn nghề, học tập và chuẩn bị tương lai.
Một nguy cơ khác là sự suy giảm khả năng suy tư. Linh mục Gioan Baotixita chia sẻ kinh nghiệm trong giáo dục: khi người học lệ thuộc quá nhiều vào công cụ hỗ trợ, họ có thể mất dần khả năng đọc, viết, lập luận, ghi nhớ và diễn đạt. Điều đáng lo không chỉ là học sinh, sinh viên dùng AI để làm bài, nhưng là việc các em không còn được rèn luyện đủ để suy nghĩ độc lập.
AI và đời sống Giáo hội Việt Nam
Đặt vấn đề trong bối cảnh Giáo hội Việt Nam, Linh mục Gioan Baotixita Phương Đình Toại cho rằng Thông điệp Magnifica Humanitas chạm đến nhiều thao thức rất gần gũi.
Người trẻ và trẻ em hôm nay tiếp xúc với công nghệ từ rất sớm. Các em dễ bị ảnh hưởng bởi thông tin độc hại, hình ảnh sai lệch, bạo lực mạng và những nội dung làm biến dạng cách nhìn về bản thân, tha nhân và Thiên Chúa. Vì thế, việc giáo dục đức tin và giáo dục nhân bản trong gia đình, giáo xứ, trường học và các cộng đoàn trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Lm Gioan Baitixita cũng lưu ý đến nguy cơ lệ thuộc AI nơi người lớn, kể cả trong đời sống mục vụ. Nếu linh mục, tu sĩ hay người làm công tác mục vụ phó thác hoàn toàn việc suy tư, học hỏi, soạn bài giảng, cầu nguyện hay truyền thông cho AI, thì đời sống nội tâm và khả năng phân định có thể bị suy yếu.
Một thách đố khác là truyền thông trong Giáo hội. Tin giả, thông tin thiếu kiểm chứng, hình ảnh hoặc giọng nói bị làm giả bằng AI có thể gây chia rẽ, làm tổn thương người khác và ảnh hưởng đến đức tin của cộng đoàn. Vì thế, linh mục Gioan Baotixita cho rằng Giáo hội cần có những hướng dẫn rõ ràng hơn trong việc sử dụng mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo, để mọi hoạt động truyền thông luôn tôn trọng sự thật, phẩm giá và đời sống riêng tư của con người.
“Giải trừ AI” bắt đầu từ chính con người
Một điểm nổi bật trong chia sẻ của Lm Gioan Baotixita là lời mời gọi “giải trừ AI”. Theo ngài, điều này không chỉ có nghĩa là ngăn AI trở thành vũ khí trong chiến tranh, nhưng còn là không để công nghệ trở thành phương tiện gây tổn thương, kiểm soát hay hủy hoại con người. Linh mục Gioan Baotixita giải thích rằng việc “giải trừ” phải bắt đầu từ chính đời sống hằng ngày: giải trừ lời nói gây chiến, lời nói võ đoán, cách sử dụng mạng xã hội để công kích, bêu xấu hoặc làm tổn thương người khác. Khi sử dụng công nghệ, mỗi người cần tự hỏi: điều mình chia sẻ có đúng sự thật không? Đã được kiểm chứng chưa? Có giúp ích cho người khác không? Có tôn trọng phẩm giá và đời tư của họ không?
Như thế, đạo đức trong thời đại AI không bắt đầu từ những quy định xa xôi, nhưng từ lương tâm của từng người, từ cách ta nói, viết, chia sẻ, phản ứng và hiện diện trên không gian kỹ thuật số.
Ăn chay công nghệ để tìm lại tự do nội tâm
Linh mục Gioan Baotixita Phương Đình Toại cũng đề cập đến một thực hành cụ thể: “ăn chay công nghệ”. Đó không phải là phủ nhận công nghệ, nhưng là tập không để mình bị công nghệ thống trị.
Ngài chia sẻ kinh nghiệm cá nhân: có những việc con người vẫn cần tự làm, như đọc sách, ghi chú, suy nghĩ, cầu nguyện, gặp gỡ trực tiếp và đối thoại mặt đối mặt. AI có thể hỗ trợ trong việc tìm kiếm thông tin, nhưng không thể thay thế tiến trình rèn luyện nội tâm và trưởng thành nhân bản.
Trong đời sống thiêng liêng, cha nhắc đến nhu cầu dành thời gian thực sự cho Chúa, không bị điện thoại, mạng xã hội hay dòng tin tức cuốn đi. Một người chỉ có thể sử dụng công nghệ cách trưởng thành khi họ vẫn giữ được khoảng lặng, sự tự do và khả năng gặp gỡ Thiên Chúa cũng như tha nhân.
Giữ gìn sự kỳ diệu của con người
Phần kết của Thông điệp, theo Lm. Gioan Baotixita Phương Đình Toại, đưa người đọc trở về với kinh Magnificat của Đức Maria. Sự kỳ diệu của con người không nằm ở việc con người có thể làm được bao nhiêu điều lớn lao, nhưng ở chỗ Thiên Chúa đã yêu thương và thực hiện những điều kỳ diệu nơi con người. Vì thế, trước thời đại AI, Giáo hội không chỉ đặt câu hỏi về công nghệ, nhưng còn đặt câu hỏi về con người: chúng ta có còn biết lắng nghe nhau không? Có còn biết đối thoại không? Có còn biết yêu thương, đau khổ, cầu nguyện, học hỏi và chịu trách nhiệm không?
Thông điệp Magnifica Humanitas, qua phần chia sẻ của Lm. GB. Phương Đình Toại, là lời mời gọi người Kitô hữu tiếp cận thế giới công nghệ cách trưởng thành và quân bình. Không sợ hãi, cũng không mù quáng; không khép kín, cũng không buông mình cho thuật toán dẫn dắt. Trên hết, đó là lời mời gọi giữ gìn phẩm giá cao quý của con người, sự thật, tự do và tình liên đới, để trong mọi tiến bộ của thời đại, con người vẫn nhận ra mình là thụ tạo được Thiên Chúa yêu thương.
Nguồn: tgpsaigon.net