Đây là một câu chuyện đầy trắc trở, được ghi dấu bằng những nỗ lực quảng đại, những cánh cửa luôn rộng mở và những cơ hội được trao ban. Đây là một câu chuyện đau buồn, đặc trưng bởi hai cuộc đoạn tuyệt nghiêm trọng, khiến Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X, do Đức Tổng Giám mục Marcel Lefebvre thành lập, tách khỏi Đức Giáo hoàng và khỏi sự hiệp thông với Giáo hội Roma, khi thực hiện hành vi ly giáo bằng việc tấn phong các giám mục mà không có sự ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng và trái với ý muốn của Đấng Đại diện Chúa Kitô. Sự rạn nứt diễn ra ngày 1/7 vừa qua gây ra những hậu quả nghiêm trọng không chỉ đối với các giám mục và linh mục thuộc phong trào Lefebvre, nhưng còn đối với tất cả các tín hữu, bởi vì, như được nêu trong Ghi chú giải thích của Bộ Giáo lý Đức tin, các linh mục của Huynh đoàn Linh mục “cử hành các bí tích cách bất hợp pháp, và bí tích Hòa giải do họ cử hành cũng như hôn nhân do họ chứng hôn đều bất thành sự”.
Những quyết định của Đức Tổng Giám mục Lefebvre
Trong Công đồng Chung Vatican II, Đức Tổng Giám mục người Pháp Marcel Lefebvre thuộc nhóm thiểu số trong Công đồng phản đối một số cuộc cải tổ, dù vậy vẫn ký vào Hiến chế về Phụng vụ (Sacrosanctum Concilium), cũng như Tuyên ngôn về Tự do Tôn giáo (Dignitatis humanae). Cũng cần nhắc lại rằng Đức Tổng Giám mục Lefebvre đã cử hành Thánh lễ theo nghi thức năm 1965, bao gồm những cải tổ phụng vụ đầu tiên vẫn còn mang tính thử nghiệm.
Sau khi thành lập Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X vào năm 1970, với chủng viện riêng tại Écône, thuộc giáo phận Fribourg của Thụy Sĩ, và được Đức Giám mục giáo phận François Charrière công nhận, Đức Tổng Giám mục Lefebvre từ chối cử hành theo Sách lễ Roma mới. Năm 1974, ngài gọi những điều được Công đồng gần nhất đưa ra là “những điều mới mẻ phá hủy Giáo hội”.
Trong bản tuyên bố ngày 21/11/1974, ngài viết: “Chúng tôi từ chối và luôn từ chối đi theo một Roma mang khuynh hướng tân hiện đại và tân Tin Lành, vốn đã biểu lộ rõ ràng trong Công đồng Vatican II và, sau Công đồng, trong tất cả những cuộc cải tổ phát sinh từ đó. Quả thực, tất cả những cuộc cải tổ này đã góp phần và vẫn tiếp tục góp phần phá hủy Giáo hội…”.
Giáo phận rút lại sự công nhận dành cho Huynh đoàn Linh mục, nhưng Tòa Thánh vẫn tìm cách đối thoại với Đức Tổng Giám mục. Đức Phaolô VI thành lập một ủy ban để lắng nghe những yêu cầu của ngài và năm 1975, yêu cầu Đức Tổng Giám mục Lefebvre đóng cửa chủng viện Écône, đồng thời không tiến hành thêm những cuộc truyền chức linh mục mới. Ba lần, Đức Giáo hoàng Montini viết thư cho Đức Tổng Giám mục và cử những vị giáo sĩ thân tín đến thăm trụ sở của những người theo chủ nghĩa truyền thống.
Sau một lần từ chối nữa, Đức Tổng Giám mục Marcel Lefebvre bị huyền chức “a divinis”. Ngài không còn được phép cử hành các tác vụ thánh. Dù vậy, vào tháng 8 năm ấy, ngài vẫn chủ sự Thánh lễ đã bị cấm, trước sự hiện diện của 10.000 tín hữu và 400 nhà báo, tạo nên tiếng vang rất lớn trên các phương tiện truyền thông.
Tháng 9/1976, Đức Tổng Giám mục Lefebvre được Đức Giáo hoàng tiếp kiến tại Castel Gandolfo. Cuộc gặp không mang lại kết quả nào. Trong cuộc trò chuyện với triết gia người Pháp Jean Guitton vào tháng 9/1976, khi ông xin ngài làm “điều có thể và cả điều không thể để tránh” một cuộc ly giáo, Đức Phaolô VI trả lời: “Tôi cảm nhận điều ấy chính xác như ông. Và còn sâu sắc hơn ông vô cùng: đây là thập giá thực sự đầu tiên trong 13 năm triều Giáo hoàng của tôi. Nhưng tôi có thể nói với ông rằng tôi đã làm tất cả những gì có thể để tránh điều ấy”.
Ngài nói thêm: “Tôi không thấy… làm thế nào, trên thực tế, trong vài tháng nữa, người ta lại không buộc phải biến tình trạng không hiệp thông này thành vạ tuyệt thông”. Trên thực tế, điều ấy đã không xảy ra. Không phải vài tháng, nhưng nhiều năm đã trôi qua, bất chấp bàn tay luôn rộng mở của Đấng kế vị Thánh Phêrô.
Thỏa thuận tín lý được Đức Tổng Giám mục Lefebvre ký kết
Sau khi Đức Gioan Phaolô II được bầu chọn, Đức Tổng Giám mục Lefebvre dường như nhìn Roma bằng một nhãn quan khác. Ngày 18/11/1978, Đức Tổng Giám mục được tiếp kiến, và lá thư gửi Đức Giáo hoàng ngày 8/3/1980 viết rằng mình “không chút do dự về tính hợp pháp và thành sự của việc Đức Thánh Cha được bầu chọn”, đồng thời khẳng định mình “chưa bao giờ tuyên bố” rằng Thánh lễ hậu Công đồng “tự bản chất là bất thành sự hoặc lạc giáo”.
Một thỏa thuận nhằm giải quyết ít nhất một phần những bất đồng và gỡ bỏ các án huyền chức “a divinis” dường như có thể đạt được mười năm sau cuộc gặp với Đức Giáo hoàng Wojtyła, vào tháng 4/1988.
Đức Hồng y Joseph Ratzinger, Tổng trưởng Bộ Giáo lý Đức tin, cùng với Thư ký của Bộ là Đức Tổng Giám mục Alberto Bovone, đích thân tiến hành trong ba ngày (từ ngày 11 đến 13/4), cuộc thương lượng không dễ dàng với Đức Tổng Giám mục Lefebvre và một số cộng sự viên của ngài. Sự khích lệ quan trọng nhất đến từ chính Đức Giáo hoàng vào trước ngày diễn ra cuộc gặp cấp cao.
Với lòng kiên nhẫn và sự khôn ngoan, vị Hồng y người Bayern đã đạt được việc ký kết với vị giám mục theo chủ nghĩa truyền thống một nghị định thư tín lý chung. Văn bản được hoàn chỉnh trong cuộc họp tại Roma ngày 4/5/1988 và được Đức Hồng y Ratzinger cùng Đức Tổng Giám mục Lefebvre ký vào ngày hôm sau.
Trong văn bản ấy, vị giám mục và các thành viên Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X cam kết “luôn trung thành với Giáo hội Công giáo và Đức Giáo hoàng Roma”; tuyên bố “chấp nhận giáo lý được trình bày tại số 25 của Hiến chế Tín lý Lumen gentium của Công đồng Vatican II về Huấn quyền của Giáo hội và sự tuân phục phải có đối với Huấn quyền”; đồng thời cam kết “có một thái độ tích cực và thông hiệp với Tông Tòa, tránh mọi cuộc tranh luận”, liên quan đến một số điểm được Công đồng giảng dạy hoặc liên quan đến các cuộc cải tổ phụng vụ và giáo luật sau đó, mà những người theo chủ nghĩa truyền thống cho là “khó dung hòa với Thánh Truyền”.
Nghị định thư viết: “Chúng tôi cũng tuyên bố công nhận tính thành sự của Hy tế Thánh lễ và các bí tích được cử hành với ý hướng thực hiện điều Giáo hội thực hiện”, theo các nghi thức do Đức Phaolô VI và Đức Gioan Phaolô II ban hành.
Văn bản thỏa thuận cũng đề cập đến những vấn đề khác: Huynh đoàn Linh mục sẽ trở thành một Tu đoàn Tông đồ và như vậy được hưởng đầy đủ quyền tự trị; đồng thời, “vì những lý do thực tế và tâm lý, việc tấn phong một giám mục là thành viên của Huynh đoàn Linh mục được xem là hữu ích”. Mọi sự dường như đã được giải quyết.
Hành vi ly giáo đầu tiên
Nhưng bất ngờ, vào sáng ngày 6/5/1988, vị giám mục người Pháp đã phá vỡ bàn đàm phán, thay đổi quyết định và thông báo riêng cho Đức Hồng y Ratzinger rằng ngài dự định tấn phong các giám mục mới vào ngày 30/6.
Dường như điều dẫn đến thái độ của Đức Tổng Giám mục Lefebvre là xác tín rằng Tòa Thánh không tìm thấy trong hàng giáo sĩ của Huynh đoàn Linh mục những ứng viên thích hợp cho chức giám mục, cùng với nỗi lo rằng vị giám mục mới sẽ là một người đến từ bên ngoài.
Một cuộc gặp khác vào ngày 24/5 không mang lại kết quả nào và ngày 2/6, Đức Tổng Giám mục Lefebvre viết thư cho Đức Gioan Phaolô II, thông báo quyết định gây chấn động: ngài và những người theo ngài sẽ chờ đợi “một thời điểm thuận lợi hơn để Roma trở lại với truyền thống”, đồng thời cầu nguyện để “Roma ngày nay, bị chủ nghĩa hiện đại lây nhiễm, trở lại là Roma Công giáo”.
Ngày 29/6, tức 24 giờ trước các cuộc tấn phong được loan báo, Đức Hồng y Ratzinger gửi điện tín cho Đức Tổng Giám mục: “Vì tình yêu đối với Chúa Kitô và Giáo hội của Người, Đức Thánh Cha, với tình phụ tử nhưng cũng đầy cương quyết, yêu cầu Đức Cha đến Roma ngay hôm nay, và không tiến hành các cuộc tấn phong giám mục ngày 30/6 mà Đức Cha đã loan báo…”.
Nhưng Đức Tổng Giám mục Lefebvre đã quyết định. Ngày hôm sau, với sự trợ giúp của vị giám mục cao niên người Brazil thuộc giáo phận Campos, Đức cha Antonio de Castro Mayer, ngài tấn phong giám mục cho bốn linh mục của Huynh đoàn Linh mục: Bernard Fellay, Alfonso de Galarreta, Richard Williamson và Bernard Tissier de Mallerais.
Ngày 1/7, những vị chủ phong và những người được tấn phong phải chịu vạ tuyệt thông tiền kết vì đã thực hiện một hành vi ly giáo.
Trong khi vào năm 1988, Đức Hồng y Ratzinger đã đạt được một thỏa thuận tín lý với những người theo chủ nghĩa truyền thống tại Écône, nhưng mọi sự đã bị hủy bỏ vì những vấn đề chủ yếu mang tính thực tiễn, thì trong các cuộc thương lượng những năm sau đó, Tòa Thánh tỏ ra sẵn sàng dành cho họ mức tối đa trong giải pháp giáo luật. Tuy nhiên, những người theo Đức Tổng Giám mục Lefebvre tiếp tục cho rằng vẫn thiếu “sự rõ ràng về tín lý”, trên thực tế đòi hỏi Giáo hội Công giáo và Đức Giáo hoàng phải từ bỏ một số phần của Công đồng và một số phần của Huấn quyền hậu Công đồng.
Cuộc hành hương năm 2000 và những nhượng bộ của Đức Bênêđíctô XVI
Nỗ lực hòa giải với Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X được nối lại vào tháng 8/2000. Những người theo Đức Tổng Giám mục Lefebvre thực hiện một cuộc hành hương Năm Thánh đến Roma và tuần hành trong trật tự tại Quảng trường Thánh Phêrô.
Đức cha Fellay, được Đức Hồng y Darío Castrillón Hoyos, Chủ tịch Ủy ban Ecclesia Dei, tháp tùng, đã được Đức Gioan Phaolô II tiếp trong vài phút. Các cuộc tiếp xúc tiếp tục và được tăng cường sau khi Đức Bênêđictô XVI được bầu chọn. Với hai quyết định cách nhau hai năm, Đức Bênêđictô XVI đã đáp ứng những yêu cầu của những người theo chủ nghĩa truyền thống.
Ngày 7/7/2007, ngài ban hành Tông thư dưới dạng tự sắc Summorum Pontificum, mở rộng việc sử dụng Sách lễ Roma năm 1962, có trước Công đồng, được xem là hình thức ngoại thường của phụng vụ Giáo hội Công giáo theo nghi lễ Latinh.
Ngày 24/1/2009, Đức Giáo hoàng Ratzinger xóa bỏ vạ tuyệt thông năm 1988 đối với bốn giám mục được Đức Tổng Giám mục Lefebvre tấn phong bất hợp pháp. Sắc lệnh xóa vạ là một hành động hòa giải đơn phương, khắc phục tình trạng tồn tại của một cuộc ly giáo nhỏ và mở đường cho cuộc đối thoại với Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X.
Đáng tiếc, trước khi quyết định được công bố, một cuộc phỏng vấn với một trong những giám mục thuộc phong trào Lefebvre được xóa vạ tuyệt thông là Richard Williamson đã được phát sóng. Trong cuộc phỏng vấn dành cho một đài truyền hình Thụy Điển vào tháng 11 trước đó, khi đang ở Đức, vị này đã đưa ra những tuyên bố phủ nhận việc người Do Thái bị Đức Quốc xã tiêu diệt trong các phòng hơi ngạt.
Cuộc phỏng vấn gây ra những tranh cãi hết sức gay gắt chống lại Đức Bênêđictô XVI. Đức Bênêđictô XVI đã mong muốn rằng việc xóa vạ tuyệt thông sẽ được tiếp nối bằng “sự dấn thân mau mắn” của các giám mục thuộc phong trào Lefebvre nhằm “thực hiện những bước đi cần thiết tiếp theo để đạt đến sự hiệp thông trọn vẹn với Giáo hội, qua đó chứng tỏ lòng trung thành đích thực và sự nhìn nhận thực sự đối với Huấn quyền và thẩm quyền của Đức Giáo hoàng cũng như của Công đồng Vatican II”.
Tiền đề tín lý năm 2011 và các năng quyền của Đức Phanxicô
Nhiều năm trôi qua. Tháng 9/2011, khi kết thúc một tiến trình đối thoại tín lý do Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X yêu cầu, Tòa Thánh trình một văn kiện ngắn và đề nghị những người theo Đức Tổng Giám mục Lefebvre ký vào đó.
Về cơ bản, văn bản gồm ba điểm, cùng với yêu cầu ký vào “lời tuyên xưng đức tin” được đòi hỏi đối với bất kỳ ai đảm nhận một chức vụ trong Giáo hội, bảo đảm “sự vâng phục tôn giáo của ý chí và trí tuệ” đối với những giáo huấn mà Đức Giáo hoàng và Giám mục đoàn “đề nghị khi thi hành Huấn quyền đích thực của mình”, ngay cả khi những giáo huấn ấy không được công bố một cách tín điều, như trường hợp của phần lớn các văn kiện thuộc Huấn quyền.
Các nhà chức trách Vatican nhiều lần nhấn mạnh rằng việc ký vào bản tiền đề không có nghĩa là chấm dứt “việc thảo luận hợp pháp, nghiên cứu và giải thích thần học đối với những cách diễn đạt hoặc những công thức riêng biệt có trong các văn kiện của Công đồng Vatican II”. Tuy nhiên, nỗ lực này cũng thất bại: Đức cha Fellay tuyên bố văn bản tín lý được đề nghị là không thể chấp nhận.
Trong những năm tiếp theo, các bản tiền đề tín lý được gác sang một bên và những giải pháp giáo luật được nghiên cứu, chẳng hạn cơ cấu Giám quản Tông tòa hoặc Giám hạt tòng nhân. Tuy nhiên, Đức cha Fellay, khi ấy là Bề trên của những người theo Đức Tổng Giám mục Lefebvre, cho biết “Huynh đoàn Linh mục trước hết không tìm kiếm một sự công nhận về giáo luật”. Trong khi đó, những người đối thoại đã thay đổi và Đức Giáo hoàng Phanxicô đang ngồi trên Tòa Thánh Phêrô.
Nhân dịp Năm Thánh Lòng Thương Xót năm 2016, Đức Giáo hoàng Phanxicô ban cho các linh mục của Huynh đoàn Linh mục năng quyền đặc biệt để giải tội và ban ơn xá giải thành sự cho các tín hữu. Biện pháp này nhằm hiệp nhất các tín hữu và, qua Tông thư Misericordia et misera, năng quyền ấy được gia hạn ổn định sau khi Năm Thánh ngoại thường kết thúc.
Mặc dù vạ tuyệt thông đối với các giám mục của họ đã được xóa bỏ năm 2009, các linh mục thuộc phong trào Lefebvre vẫn tiếp tục hoạt động mà không được chính thức đặt trong thẩm quyền tài phán thông thường của Giáo hội Công giáo Roma. Với hành động này, Đức Phanxicô muốn thực hiện một sự mở ra cho đối thoại và hòa giải mục vụ, trước hết nghĩ đến lợi ích của các tín hữu đi theo Huynh đoàn Linh mục.
Cuộc ly giáo mới, các cuộc xưng tội và hôn nhân bất thành sự
Ngày 2/2/2026, Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X thông báo sẽ tiến hành các cuộc tấn phong giám mục mới vào ngày 1/7.
Ngày 12/2, Bề trên Huynh đoàn Linh mục, cha Davide Pagliarani, được Đức Hồng y Víctor Manuel Fernández, Tổng trưởng Bộ Giáo lý Đức tin, tiếp tại Roma.
Vị Tổng trưởng đề nghị với những người theo Đức Tổng Giám mục Lefebvre “một tiến trình đối thoại chuyên biệt về thần học, với một phương pháp hết sức rõ ràng, liên quan đến những chủ đề vẫn chưa được xác định đầy đủ”, nhằm làm nổi bật “những điều kiện tối thiểu cần thiết cho sự hiệp thông trọn vẹn với Giáo hội Công giáo”, cùng với một giải pháp giáo luật: “Khả năng tiến hành cuộc đối thoại này giả thiết rằng Huynh đoàn đình chỉ quyết định thực hiện các cuộc tấn phong giám mục đã được loan báo”.
Bất chấp những lời kêu gọi và cảnh báo nhiều lần yêu cầu không tiến hành các cuộc tấn phong giám mục mới, bất chấp những lời mời gọi đối thoại liên tục, những người theo Đức Tổng Giám mục Lefebvre tuyên bố bằng lời rằng họ vâng phục Đấng kế vị Thánh Phêrô, nhưng trên thực tế lại không mở ra bất kỳ khả năng nào, cũng không xem xét những yêu cầu của Đấng kế vị Thánh Phêrô, và vẫn tiến hành ý định của mình, qua đó xác lập một cuộc ly giáo mới.
Trả lời câu hỏi của các nhà báo tại Castel Gandolfo ngày 16/6, Đức Giáo hoàng Lêô XIV khẳng định: “Chắc chắn sự chia rẽ giữa các Kitô hữu luôn là một điều đau buồn. Tuy nhiên, họ từ chối chấp nhận một số yếu tố nền tảng của Giáo hội, bắt đầu từ nhiều điểm của Công đồng Vatican II. Nếu họ đưa ra lựa chọn ấy, tôi rất lấy làm tiếc, nhưng chúng ta phải tiếp tục tiến bước”.
Nguồn: vaticannews.va/vi/