Bằng việc đến thăm trường đại học La Sapienza ở Rôma vào thứ Năm, ngày 14/5, Đức Giáo hoàng Lêô XIV sẽ hàn gắn những gì từng là một vết thương sâu sắc đối với Đức Bênêđíctô XVI: sự phản đối của một bộ phận giảng viên đối với việc Đức Giáo hoàng người Đức đến trường đại học này đã dẫn đến việc hủy bỏ chuyến thăm dự kiến của ngài vào năm 2008.
Thứ Năm, ngày 14/5/2026, Đức Thánh Cha Lêô XIV sẽ thực hiện một “chuyến tông du” dài 8 km ở Rôma, một quãng đường ngắn nhưng mang sức mạnh biểu tượng đặc biệt. Ngài sẽ đến thăm Đại học La Sapienza, một cơ sở giáo dục công lập của Ý, nơi sau khi thăm nhà nguyện và chào thăm Hiệu trưởng Antonella Polimeni, ngài sẽ có bài phát biểu quan trọng tại Aula Magna trước các sinh viên và giảng viên. Vào buổi sáng Thứ Năm Lễ Thăng Thiên này, một ngày lễ nghỉ ở Vatican nhưng không phải ở Ý, bài phát biểu của Đức Lêô XIV dự kiến sẽ góp phần suy tư về mối quan hệ giữa đức tin và lý trí. Chủ đề này rất được Đức Bênêđíctô XVI quan tâm, bởi vì 18 năm trước, ngài đã không thể đến thăm trường đại học công lập và thế tục này.
Đức Giáo hoàng, được hiệu trưởng lúc bấy giờ mời, dự kiến sẽ đến thăm trường đại học danh tiếng này ở Rôma vào ngày 17 tháng 1 năm 2008 để phát biểu khai giảng năm học. Vị giáo hoàng người Đức nổi tiếng là một học giả rất đòi hỏi, hoàn toàn khác với hình ảnh đơn giản về một người bảo vệ giáo thuyết thường gắn liền với ngài. Tuy nhiên, ngay khi chuyến thăm được công bố, các cuộc biểu tình đã nổ ra nơi một số giáo sư và sinh viên. Sáu mươi bảy giáo sư, chủ yếu đến từ khoa vật lý, đã gửi thư cho hiệu trưởng yêu cầu hủy bỏ sự kiện này.
Vụ án Galileo
Trọng tâm của những lời chỉ trích là bài giảng của Hồng y Ratzinger lúc bấy giờ vào năm 1990 tại cùng trường đại học đó, trong đó ngài trích dẫn nhà triết học khoa học Paul Feyerabend bàn về vụ án Galileo. Những người phản đối cáo buộc vị Giáo hoàng tương lai đã ủng hộ quan điểm cho rằng việc Giáo hội lên án Galileo là “hợp lý và công bằng”. Cách hiểu này nhanh chóng lan rộng trên các phương tiện truyền thông Ý và biến chuyến thăm thành một vấn đề quốc gia. Cũng giống như bài phát biểu năm 2006 tại Regensburg, trong đó những nhận xét tinh tế của ngài khi trích dẫn lời một hoàng đế Byzantine về Hồi giáo đã bị lấy ra khỏi ngữ cảnh, lời nói của Đức Bênêđíctô XVI đã bị lợi dụng và xuyên tạc.
Trên thực tế, bối cảnh của câu trích dẫn phức tạp hơn. Ratzinger không hề bênh vực Tòa án Dị giáo; ngài đang đề cập đến cuộc khủng hoảng hiện đại trong niềm tin vào khoa học và dẫn chứng Feyerabend như một triệu chứng của sự đảo ngược nghiêm trọng trong triết học khoa học đương đại. Nhưng trong bầu không khí căng thẳng thời bấy giờ, được đánh dấu bởi các cuộc tranh luận về chủ nghĩa thế tục và vai trò công cộng của Giáo hội, sắc thái này nhanh chóng biến mất. Sinh viên đã chiếm giữ trụ sở Đại học La Sapienza và tuyên bố biểu tình trong chuyến thăm của Đức Giáo hoàng. Đối mặt với nguy cơ xảy ra sự cố, Vatican cuối cùng đã quyết định hủy chuyến đi.
Một cú sốc có lợi?
Sự kiện này đã gây sững sờ ở Ý. Một phần lớn giới chính trị, kể cả trong cánh tả thế tục, đã lên án điều mà họ coi là một hình thức bất dung thứ về mặt trí tuệ. Tổng thống Giorgio Napolitano, thuộc Đảng Cộng sản, đã công khai bày tỏ sự đoàn kết với Giáo hoàng, trong khi nhà văn và nhà soạn kịch Dario Fo, mặc dù nổi tiếng với chủ nghĩa châm biếm chống Công giáo, đã bảo vệ quyền phát biểu của Đức Bênêđíctô XVI tại trường đại học. Vụ việc do đó đã bộc lộ một nghịch lý: những người cáo buộc Giáo hội đã kiểm duyệt khoa học trong lịch sử lại chính là những người bị cáo buộc muốn ngăn chặn tranh luận trí tuệ. Bài diễn văn mà Đức Bênêđíctô XVI đã chuẩn bị và cuối cùng được phát bằng văn bản, nhấn mạnh sự cần thiết của đối thoại giữa các ngành khoa học và sứ mạng của trường đại học như một nơi để cùng nhau theo đuổi chân lý. Trong đó, Đức Giáo hoàng đã phát triển ý tưởng rằng lý trí khoa học, khi tự tách rời khỏi mọi tìm tòi đạo đức hoặc siêu hình, sẽ có nguy cơ tự làm nghèo đi chính nó.
Việc hủy bỏ chuyến thăm ban đầu tạo ấn tượng về một sự chia rẽ không thể hàn gắn giữa khoa học và đức tin. Nhưng những năm sau đó cũng hé lộ một điều khác: khả năng về một không gian cho sự đối chất văn minh.
Nhưng sự việc này cũng tạo cơ hội để mở ra một cuộc đối thoại. Một số trí thức vô thần hoặc theo thuyết bất khả tri đã tham gia vào những cuộc trao đổi đặc biệt chất lượng với Đức Giáo hoàng Bênêđíctô XVI. Trong số đó có nhà toán học Piergiorgio Odifreddi, có thể nói là nhà hoạt động phổ biến khoa học và chủ nghĩa duy lý nổi tiếng nhất nước Ý đương đại. Qua nhiều năm, một mối quan hệ trí tuệ bất ngờ đã phát triển giữa hai người. Năm 2011, Odifreddi đã xuất bản một văn bản phê bình dài gửi tới Đức Giáo hoàng Bênêđíctô XVI. Nhiều người dự đoán một cuộc đối đầu gay gắt. Nhưng Đức Giáo hoàng đã đích thân đáp lại, trong một bức thư nổi tiếng, trong đó ngài ca ngợi trí tuệ và sự trung thực trí thức của người phê bình mình, đồng thời thảo luận chi tiết từng điểm trong các phân tích của ông. Cuộc đối thoại này, được đánh dấu bằng sự lịch sự hiếm có, đã làm dư luận Ý vô cùng ngạc nhiên.
Chính Odifreddi dần dần thừa nhận rằng ông đã tìm thấy ở Ratzinger một người đối thoại có nền văn hóa triết học vô cùng uyên bác, khác xa với hình ảnh biếm họa về một người giáo điều, thù địch với lý trí. Sau khi Đức Bênêđíctô XVI qua đời, nhà toán học thậm chí còn xuất bản một văn bản thấm đẫm sự kính trọng và xúc động, gợi lại một mối quan hệ đã trở nên gần như thân thiết bất chấp những bất đồng cơ bản giữa họ.
Vụ việc La Sapienza để lại một di sản đầy nghịch lý và tương phản. Việc hủy bỏ chuyến thăm ban đầu tạo ấn tượng về một sự chia rẽ không thể hàn gắn giữa khoa học và đức tin. Nhưng những năm sau đó cũng hé lộ một điều khác: khả năng về một không gian cho sự đối chất văn minh, nơi những xác tín có thể được thảo luận mà không loại trừ lẫn nhau. Sự việc này nhắc nhở chúng ta về mối quan hệ giữa khoa học và tôn giáo vẫn còn đầy rẫy lịch sử, đam mê và hiểu lầm. Nhưng nó cũng cho thấy rằng ngay cả những sự đối lập gay gắt nhất đôi khi cũng có thể dẫn đến những cuộc đối thoại sâu xa.
Một bước tiến hướng tới thông điệp đầu tiên của Đức Giáo hoàng
Chuyến thăm của Đức Giáo hoàng Lêô XIV cũng nên được đặt trong bối cảnh chuẩn bị cho việc xuất bản thông điệp sắp tới của ngài, dành riêng cho những thách thức nhân học đương đại. Theo một số phương tiện truyền thông Ý, thông điệp này dự kiến sẽ có tựa đề “Magnifica Humanitas“, nghĩa là “Nhân loại cao cả”. Thuật ngữ này đã được “chưng cất” trong một số bài phát biểu và bài giảng của Đức Lêô XIV.
Nền tảng khoa học của Đức Giáo hoàng, với tư cách là một cựu giáo sư toán học, góp phần tạo nên một bầu không khí hòa giải nhất định giữa đức tin và khoa học. Có khả năng là, khi nói chuyện với cộng đồng các nhà khoa học và nhà nghiên cứu, cả người tin và không tin, Đức Giáo hoàng sẽ nhấn mạnh công việc và nỗ lực của họ như một biểu hiện của “nhân loại cao cả”, miễn là chấp nhận những giới hạn đạo đức do sự tôn trọng sự sống đặt ra. Mười tám năm sau khi chuyến thăm của ngài bị hủy bỏ, thật vui khi tưởng tượng rằng Đức Bênêđíctô XVI có thể tiếp nối bài phát biểu này với niềm vui sâu xa… từ Thiên Đàng, được bao quanh bởi các học giả khác, những người đã ghi dấu lịch sử tư tưởng.
Nguồn: xuanbichvietnam.net/